Phenylalanine
Phenylalanine is een essentieel aminozuur. Dat betekent dat je lichaam het niet zelf kan aanmaken en dat je het dus via voeding moet binnenkrijgen. Aminozuren zijn de bouwstenen van eiwitten, maar sommige aminozuren doen meer dan alleen bijdragen aan spieropbouw of herstel. Phenylalanine is daar een goed voorbeeld van.
Dit aminozuur komt van nature voor in eiwitrijke voedingsmiddelen zoals vlees, vis, eieren, zuivel, noten, zaden, peulvruchten en soja. Ook in sommige zoetstoffen, zoals aspartaam, zit phenylalanine. Daarom staat op producten met aspartaam vaak de waarschuwing: “bevat een bron van phenylalanine”.
Waar zit het in?
| Voedingsmiddel | Phenylalanine per 100 g (ca.) |
|---|---|
| Parmezaanse kaas | 1.900–2.100 mg |
| Kipfilet | 1.100–1.300 mg |
| Tonijn | 1.100–1.200 mg |
| Eieren | 680–750 mg |
| Sojabonen (gedroogd) | 1.700–1.900 mg |
| Havermout | 600–700 mg |
| Aspartaam (per gram) | ~560 mg |
Waarom is phenylalanine belangrijk?
Phenylalanine speelt een rol in de aanmaak van andere stoffen in het lichaam. Een belangrijk voorbeeld is tyrosine, een ander aminozuur dat het lichaam uit phenylalanine kan maken. Tyrosine is vervolgens betrokken bij de aanmaak van neurotransmitters zoals dopamine, noradrenaline en adrenaline.
Deze stoffen zijn belangrijk voor onder andere motivatie, alertheid, stemming en stressreacties. Daarom wordt phenylalanine soms in verband gebracht met energie, focus en mentale prestaties. Toch betekent dit niet dat extra phenylalanine automatisch zorgt voor meer dopamine of een beter humeur. Het lichaam reguleert deze processen namelijk nauwkeurig. Alleen meer van een voorloperstof innemen betekent niet automatisch dat er ook meer neurotransmitters worden aangemaakt.
Een aromatisch aminozuur
Chemisch gezien behoort phenylalanine tot de aromatische aminozuren. Dat komt doordat het een fenylring bevat: een ringvormige structuur die ook voorkomt in veel aromatische verbindingen. Tot deze groep behoren ook tyrosine en tryptofaan.
Die structuur maakt phenylalanine bijzonder. Het is niet alleen een bouwsteen voor eiwitten, maar ook een startpunt voor verschillende belangrijke processen in het lichaam. De naam phenylalanine verwijst ook naar die fenylgroep in de chemische structuur.
Phenylalanine in voeding
Omdat phenylalanine in veel eiwitrijke producten voorkomt, krijgen de meeste mensen er via een normaal voedingspatroon voldoende van binnen. Vooral dierlijke eiwitbronnen bevatten relatief veel phenylalanine, maar ook plantaardige bronnen zoals soja, linzen, kikkererwten, pinda’s en lupine kunnen eraan bijdragen.
Lupine is hierbij interessant, omdat deze plant van nature rijk is aan eiwitten. Phenylalanine werd in de 19e eeuw zelfs voor het eerst geïsoleerd uit kiemende gele lupine. Tegenwoordig wordt lupine opnieuw populair als plantaardig en glutenvrij alternatief in bijvoorbeeld brood, koekjes en vleesvervangers.
PKU: wanneer phenylalanine een probleem kan zijn
Voor de meeste mensen is phenylalanine gewoon een normaal en noodzakelijk onderdeel van voeding. Maar voor mensen met de erfelijke stofwisselingsziekte PKU (phenylketonurie) ligt dat anders. Zij kunnen phenylalanine niet goed afbreken. Daardoor kan het zich ophopen in het lichaam, wat schadelijk kan zijn voor de hersenen.
Daarom moeten mensen met PKU een streng dieet volgen met weinig phenylalanine. Dit is ook de reden waarom producten met aspartaam verplicht waarschuwen dat ze een bron van phenylalanine bevatten. Voor mensen zonder PKU is die waarschuwing meestal niet relevant, maar voor mensen met PKU is het juist heel belangrijk.
Supplementen met phenylalanine
Phenylalanine is ook verkrijgbaar als supplement, vaak in de vorm van L-phenylalanine of DLPA. DLPA staat voor D,L-phenylalanine en bevat twee vormen van het aminozuur. De theorie achter zulke supplementen is dat ze invloed kunnen hebben op stemming, pijnbeleving of mentale energie.
Toch is het verstandig om daar voorzichtig mee te zijn. De werking is niet zo simpel als: meer phenylalanine betekent meer dopamine. Het lichaam bepaalt zelf hoeveel het omzet en waarvoor het de stof gebruikt. Bovendien kunnen supplementen wisselwerkingen hebben met medicijnen of ongeschikt zijn bij bepaalde aandoeningen.
Voor gezonde mensen is phenylalanine uit voeding of aspartaam geen probleem; het lichaam verwerkt het via het enzym phenylalaninehydroxylase (PAH) naar tyrosine.
Waarom is phenylalanine belangrijk?
Wetenschappelijk gezien is phenylalanine interessant omdat je lichaam het kan omzetten in tyrosine. Tyrosine is weer nodig voor de aanmaak van stoffen zoals dopamine, noradrenaline en adrenaline. Deze stoffen spelen een rol bij focus, motivatie, stemming en stress.
Toch werkt het lichaam niet zo simpel dat meer phenylalanine automatisch zorgt voor meer dopamine. Onderzoek laat vooral zien dat deze route belangrijk is, maar dat het lichaam de aanmaak van deze stoffen zelf nauwkeurig regelt.
Bron: Fernstrom, J.D. Tyrosine, Phenylalanine, and Catecholamine Synthesis and Function in the Brain, Journal of Nutrition.
Weetje: de bittere smaak van phenylalanine zit in de naam
Het woord phenylalanine verwijst naar de fenylring in de chemische structuur van dit aminozuur. Een fenylring is een ringvormige structuur die ook voorkomt in benzeen en in veel zogenoemde aromatische verbindingen.
Door deze ringstructuur hoort phenylalanine bij de aromatische aminozuren (ze heten "aromatisch" door hun chemische structuur, niet omdat ze een geur hebben). Ook tyrosine en tryptofaan vallen in deze groep.
Een interessant detail: phenylalanine werd voor het eerst geïsoleerd in 1879 uit een kiemende plant, namelijk Lupinus luteus, beter bekend als de gele lupine. Dit werd gedaan door de Duitse chemici Schulze en Barbieri.
Lupine bleek een rijke bron van eiwit te zijn. Vandaag de dag krijgt lupine opnieuw veel aandacht, vooral in plantaardige voeding. Lupinebloem wordt bijvoorbeeld steeds vaker gebruikt als eiwitrijk en glutenvrij ingrediënt in bakproducten.
